დიდი აღმოჩენები და მოსამზადებელ დონეზე დატოვებული შუა საუკუნეების კედლის მხატვრობა

გიფიქრიათ ოდესმე რატომაა საფრანგეთში შუა საუკუნეების კედლის მხატვრობა უმეტეს შემთხვევაში მხოლოდ მოსამზადებელ დონეზე შემორჩენილი? მე თავიდანვე უცნაურად მეჩვენებოდა ყველას რომ ასეთ დონეზე ვხედავდი. ხშირად გამჩენია კითხვა, თუმცა კი არასდროს მიკითხავს. ალბათ იმიტომ რომ არ ველოდი გულწრფელ და ნამდვილ პასუხს. 

კონფერენციაზე ‘1994-2014: მონუმენტური მხატვრობის აღმოჩენის 20 წელი, შეჯამება და პერსპექტივები’ (1994-2014 : 20 années de découvertes de peintures monumentales. Bilan etperspectives) წარმოდგენილმა მოხსენებებმა ამ კითხვაზე პასუხი მაპოვნინეს. რა თქმა უნდა ამის მიზეზი არ შეიძლება იყოს მხოლოდ ერთი რამ, ბევრი სხვადასახვა ფაქტორია გადაჯაჭვული ერთმანეთზე, მაგრამ ვფიქრობ ერთ-ერთი მნიშნელოვნი ფაქტორი სწორედ ისაა, რასაც ქვემოთ მოგიყვებით.

კედლის მხატვრობის რესტავრაცია საფრანგეთში ცოტა უცნაურად რომაა აღქმული, ალბათ დამეთანხმებით, თუ კი ოდესმა მაინც გქონიათ შეხება ამ საქმესთან. აქ რესტავრაცია იწყება დაზგურ მხატვრობაზე და დაზგურიდან გადადის კედელზე, ამიტომაცაა რომ ცდილობენ კედელს დაზგურის მეთოდები მოარგონ. რესტავრატორებიც უმეტეს შემთხვევაში არიან ისინი, ვინც დაზგურის რესტავრაცია ისწავლეს და მერე კედელზე ხელი გაიწაფეს. ამის მიზეზი ისიცაა, რომ აქაური კედლის მხატვრობების უმეტესობა წარმოადგენს ტილოზე შერულებულ მხატვრობას, მიკრულს კედელზე. ესენი კი ბევრად უფრო ახლოა დაზგურთან და გარკვეულწილად საჭიროცაა იგივე მიდგომა. ხოდა თითქმის ყველა რესტავრატორი აქედან იწყებს პრაქტიკას. მერე უკვე კელდის მხატვრობებს შორის გარჩევას არ ხედავენ და უმალვე გადადიან შუა საუკუნეების მართლაც საოცარ მხატვრობებზე. თუ რა შედეგი მოყვება ამას უმეტეს შემთხვევაში, ვეცდები ცოტათი მაინც დაგანახოთ.

კედლის მხატვრობა არაა მაინდამაინც აქტუალური საფრანგეთში. ალბათ სოწრედ ამიტომაცაა, რომ ამ სამი წლის განმავლობაში რაც აქ ვარ, პირველი კონფერენციაა ამ  დარგში. ეს კონფერენცია ორგანიზებული იყო კედლის მხატვრობის კვლევის ცენტრის (Le Groupe de Recherches sur la PeintureMurale - G.R.P.M.) მიერ, რომლებიც ძირითადად ხელოვნებთამცონდეებს აერთიანებს. აქვე მონაწილეობდა ბელგიის სამეფო ინსტიტუტი (Royal Institute for Cultural Heritage), მონპელიეს შუასაუკუნეების კვლევის ცენტრი (CEMM – Centre d'Études Médiévales de Montpellier).  მოხესენებები ეხებოდა კედლის მხატვრობის აღმოჩენებს ბოლო 20 წლის განმავლობაში. შედეგი გასაოცარია, მართლაც უამრავია აღმოჩენილი. ძალიან გამიკვირდა, მართალი გითხრათ, ამ კონფერენციის ჯერ კიდევ სათაური და ვერაფრით ვხვდებოდი, რა განსაკუთრებული აღმოჩენა სჭირდებოდა კედლის მხატვრობას. თუმცა მალე ყველაფერი ნათელი გახდა.

როგორც ჩანს საფრანგეთში ჯერ კიდევ ადრეულ საუკუნეებში (მე-17-დან) კედლის მხატვრობებს სხვადასხვა ფერის შელესილობით ფარავდნენ, უმეტეს შემთხვევაში კირით, ან თაბაშირით. მიზეზი რა შეიძლებოდა ყოფილიყო, მართალი გითხრათ, ვერ დავადგინე, ხშირად მომხსენებლებისთვისაც გაურკვეველი იყო ეს მიზეზი. ხშირ შემთხვევში, რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, გადალესვამდე მხატვრობების დოკუმენტირება ხდებოდა. მაგრამ მიუხედავდ ამისა დროთა განმავლობაში ისინი მაინც დავწიყებას ეცემოდა. სწორედ ამიტომაა რომ ახლა ამ მხატვრობების გახსნას, აღმოჩენებს უწოდებენ. და ახლა ზუსტად დიდი ბუმია ამ აღმოჩენების, როგორც მივხვდი.  ექსპედიციების უმეტესი ნაწილი მოდის სწორედ ასეთ მხატვრობებზე, ახლი შელესილობის მოხსნასა და ძველის მხატვრობს აღმოჩენზე. რესტავრაციის ეფექტი უდიდესია (ეს არაა ის შემთხვევა, ხარაჩოს მოხნის დროს რომ გეკითხებიან: ახლა იწყებთ რესტავრაციასო?), დამკვეთი ბედნიერია, შემსრულებელი მუდამ შოულობს სამუშაოს და ა.შ. ეფექტი კი მართლაც გამაოგნებელია, მაგრამ არა მხოლოდ გახსნის ხარჯზე. სხვა რას მიუძღვის ამაში წვლილი, ამაზე ცოტა ქვემოთ.

მოხსენება რომელიც ეძღვნებოდა კორბეი-ესონის ეკლესიაში (Église Saint-Étienne de Corbeil-Essonnes) ჩატარებულ კვლევას და მერე რესტავრაციას, წარმოადგინა რესტავრატორთა ჯგუფის ხელმძღვანელმა, დოქტორანტურის სტუდენტმა, რომელიც ასწავლის პარალელურად სორბონის უნივერსიტეტის რესტავრაციის ფაკულტეტზე. რამოდენიმე ახალი კურსდამთავრებული შეიკრიბა, შეიტანეს პროექტი და კონკურსში გამარჯვებაც მოიპოვეს. შესაბამისად დაიწყო რესტავრაცია. ჯერ დაიწყეს საცდელი ფანჯრების გახსნა და ნახვა თუ იყო რაიმე მხატვრობა დაფარული და თუ რამდენად შეესაბამებოდა ეს მხატვრობა რესტავრაციას. ეჭვმა გაამართლა და გამოჩნდა მხატვრობა. მაგრამ მოხნისას ზედა შელესილობას მხატვრობის ზედა ფენაც მოყვებოდა. აქ დაისვა მთავარი კითხვები, ჩემის აზრით ძალიან სწორი და მნიშვნელოვანი: უნდა მოახსნათ თუ არა ეს შელესილობა იმ შემთხვევაში, როცა ამდენი დანაკარგი ჰქონდათ? თუ უნდა გაჩერებულიყვნენ იმ იმედით რომ ოდესმე ახალი ტექნოლოგიების პარალელურად გამოჩნდებოდა მეთოდი, რომელიც მისცემდა საშუალებას მხატვრობის ნაკლები დანაკარგით მოეხსნათ გადალესვა? პირველი ეტაპი ამ ჯგუფმა წარმატებულად გაიარა: დასვა საჭირო კითხვები. მაგრამ სამწუხაროდ ამ საჭირო კითხვებზე არასწორი პასუხები გასცა. პასუხი კი ასეთი იყო: მიუხედავად დანაკარგისა, დღეს, არსებული მეთოდით უნდა მოეხსნათ გადალესვა და გაეწირათ მხატრობის ზედა, ყველაზე მნიშვნელოვანი ფენა. მიზეზად დასახელდა ის, რომ ეს გადალესვა საფრთხეს უქმნიდა მხატვრობას. ამ საკითხზე ძალიან ბუნდოვნად და სწრაფად ილაპარაკა მომხსენებელმა და აშკარად ჩანდა რომ გადაწყვეტილება მიღებული იყო ჩვენს მიერ ზემოდ ნახსენები ‘ეფექტის’ გამო და არა მხატვრობის გადარჩენის თვალსაზრისით. სამი საუკუნეა ეს შელესილობა ფარავს მხატვრობას და მეტად ვეღარ დააზიანებდა. აი რესტავრაციამ კი დიდი დაღი დაასვა ამ მხატვრობას.

რესტავრაციის შემდეგ

სწორედ აი ესა საფრანგეთში ერთ-ერთი ძირითადი პორბლემა კედლის მხატვრობის რესტავრაციაში. იციან კითხვების დასმა, ხვდებიან რომ ესა თუ ის გადაწყვეტილება მნიშვნელოვანია, მაგრამ საბოლოოდ ამ კითხვებზე პასუხს არა მხატვრობის, არამედ დამკვეთის სასარგებლოდ სცემენ. შედეგად კი მოსამზადებელ დონეზე დარჩენილი შუა საუკუნეების კედლის მხატვრობები გვაქვს, ანუ მართლაც და ფრესკები, როგორც ფრანგები ისედაც უწოდებენ. ფრესკის გარდა აბა რა გაუძლებს ამ მეთოდით ზედა გადალესვის მოხსნას.

ალბათ გაინტერესებთ თუ რა მეთოდს იყენებენ შელესილობის მოსახსნელად. არაფერი განსაკუთრებული - მექანიკური! ანუ ჩაქუჩებით ჩამოყრა და სკალპელებით აფხიკვა. რა თქმა უნდა, ასეთი მეთოდით დანაკარგი იქნება. ეჭვიც არ შეგეპარება ადამიანს. მე ველოდი რომ ამ კონფერენციის ფარგლებში ვინმე წარმოადგენდა მოხსენებას სწორედ მოხსნის მეთოდებზე, უბრალოდ კითხვას მაინც დასვამდნენ, იქნებ რამე სხვა უკეთესი გამოგევეყენებინაო. ბოლო-ბოლო ბუმია, მხოლოდ ეს ხდება ამ ეტაპზე აქ, საფრანგეთში. ერთ რესტავრატორს ხომ მაინც უნდა გაუჩნდეს კითხვა ან სურვილი მოძებნოს სხვა მეთოდი. არ არსებობს? ჩაატარონ კვლევა და იპოვონ. ვერ იპოვიან? შეეშვან მხატვრობებს. მიიღონ სწორი გადაწყვეტილებები. არა! არ გასჩენიათ ეს კითხვა. არც კვლევის სურვილი არ არსებობს. ასე უფრო მარტივია, გარედან ამათ არავინ აწუხებს. შიგნით კი დამკვეთიც კმაყოფილია და შემსრულებელიც. რატომ უნდა იჭყლიტონ ზედმეტად ტვინი.

უკვე გამოჩენილი მხატვრობა წამოგიდგენიათ ალბათ რა დღეში იქნება როცა მხოლოდ მოსამზადებელ დონეზეა დარჩენილი (ისე პირადადა მე ხანდახან მოსამზადებელი მირჩევნია ხოლმე დასრულებულ მხატვრობას). მიუხედავად იმისა რომ ეს მათი არჩევანია და თვითონ დაყავთ ამ დონეზე მხატვრობა, მაინც არ მოსწონთ. ასე ხომ არ დატოვებენ და აი ასეთ შედეგს ვიღებთ:

ფოტო შელესილობის მოხნის შემდეგ, გადახატვამდე

ფოტო გადახატვის შემდეგ 

დანარჩენი თქვენ განსაჯეთ. რამდენად მისაღებია ასეთი სახის რესტავრაცია? სად მთავრდება შუა საუკუნეების მხატვარი და სად იწყება 21-ე საუკუნის რესტავრატორი.

ყურადსაღებია ის ფაქტიც, რომ საფრანგეთში თუ უნდათ რესტავრაციის პორცესი აჩვენონ, რესტავრატორს აუცილებლად გადახატვის პორცესში გვიჩვენებენ. ეს უკვე ბევრ რამეზე მეტყველებს.

რაფაელი და ‘გაწმენდა-გალამაზების’ კულტურა საფრანგეთში

ვარძიაში მუშაობის მერე ინსტიტუტში დაბრუნებულს, ინდვიდუალური პრაქტიკული მუშაობისთვის წილად მერგო ერთი მეტად საინტერესო ტილო: რაფაელის ‘დიდი სენ-მიშელის’ მე-19-მე-20 საუკუნეების მიჯნის საკმაოდ უნიჭოდ შესრულებული ასლი, რომელიც პარიზის ერთ-ერთი ეკლესიიდანაა და თურმე სული და გული გამოუყოლებიათ გამოგზავნისას და თან დაუყოლებიათ: ‘იქნებ და რამე ეშველოს, გაიწმინდოს და მრევლს უფრო ადვილად აღქმადი და რაც მთავარია გალამაზებული ‘სენ-მიშელი’ დაუბრუნოთო’. მე კიდევ იმ იმედით რომ ეს უნიჭო ასლი საფრანგეთის კულტურული მემკვიდრეობის ძაგლთა სიაში არ შედის, უფრო გაბედულად დავიწყე მასზე მუშაობა. სხვათაშორის მუშაობისთვის ძალიან საინტერესო გამოდგა. და თუ რატომ, სწორედ ამას გიყვებით.

‘ჩემი სენ-მიშელი’ ერთი შეხედვით ჭუჭყიან, ძალიან ჭუჭყიან მხატვრობას გავდა და სწორედ ამიც გამოც ითხოვდა სავარაუდოდ მის გაწმენდას ჩვენგან მისი პატრონი. თუმცა კი გაწმენდისას ლაქის ფენამდე ისე დავედი, მხატვრობას არანაირი ცვლილება არ დატყობია. და აქ გაჩნდა ყველაზე მნიშვნელოვანი კითხვა: რა იყო ეს მოყავისფრო-მონაცრისფრო ფენა, რომელიც ასე მჭიდროდ იყო დაკავშრებული მხატვრობასთან? და აქვე მოითხოვა სიტუაციამ უფრო მეტი ინფრომაციის მოძიება თვითონ რაფაელის ‘სენ-მიშელზე’. სწორედ ამ პერიოდში ლუვრში გაიხსნა გამოფენა სახელწოდებით ‘რაფაელის ბოლო წლები’, რომელიც პრადოს მუზეუმთან თანამშრომლობით მოეწყო. გამოფენაზე, რა თქმა უნდა, გამოიფინა ყველა დიდი რაფაელი, რაც კი ლუვრში ინახება და მათ შორის ჩემთვის ასე საინტერესო და აწ უკვე საყვარელი ‘ დიდი სენ-მიშელიც’.

Raphaël, ‘Saint-Michel terrassant le démon’/‘Le Grand Saint-Michel’

1518, Paris, Musée du Louvre

გამოფენის პირველ ნაწილში სათაურის ‘პერუჯინიდან მიქელანჯელომდე - რაფაელის ჩამოყალიბება’ ქვეშ გაერთიანებულია მისი ყველა პერიოდის რამოდენიმე ნამუშევარი. გამოფენაზე შესვლისთანავე პირველი თვალში აუცილებლად ‘დიდი სენ-მიშელი’ ანუ ‘სენ მიშელი ამარცხებს დემოს’ (Raphaël, ‘Saint-Michel terrassant le démon’ ‘Le Grand Saint-Michel’, 1518, Paris, Musée du Louvre) მოგხვდებათ. მას რაფაელს და მის სახელოსნოს ერთობლივ ნამუშევრად მიიჩნევენ. ეს ტილო თვალში მოსახვედრია უფრო განსხვავებული ტონალობის გამო (ესეც კარგი ჭუჭყიანია!), ვიდრე რაიმე სხვა კომპონენტის. აქ ზუსტად ხვდები თუ რა შეიძლება ‘ჭირდეს’ იმ ასლს, რომელსაც მე ამდენი ხანია ვეწვალები. იმისათის რომ ასლი მაქსიმალურად მსგავსი ყოფილიყო ორიგინალისა, მხატვარმა გარკვეულ პატინის პრიციპი გამოიყენა, ანუ ლაქის ფენაში პიგმენტიც გაურია ‘ძველი იერსახის’ მისაცემად. თუმცა კი როგორც სხვა დანარჩენი, ესეც ვერ იყო მაღალი დონით შერულებული და ბევრი ხარვეზი ჰქონდა. ამასთანავე მხატვარი შეეცადა ამ პატინით იმ ხარვეზების გამოსწორებას, რაც ხატვის დროს დაუშვა. აქ გაჩნდა უკვე შემდეგი კითვხა: უნდა მოგვეცილებინა თუ არა ეს პატინა? წმინდა რესტავრაციული მიდგომებიდან გამომდინარე მე ვთვლი, რომ არ უნდა მოგვეცილებინა, თუმცა კი ზუსტად ვიცოდი ეს ის შემთხვევა იყო, რომელიც არც თუ ისე ხშირია და გაწმენდის პრაქტიკისათვის საუკეთესო ვარიანტი იქნებოდა. თუმცა ჩემს მოსაზრებას დაუპირისპირდა ინსტიტუტის მოსაზრება. მათი აზრით პატინის მთლიანი თუ არა, გარკვეული თხელი ფენა მაინც უნდა მოცილებულიყო. პატრონს ხომ მისი გაწმენდა უნდოდა! ეს ის მომენტია, როცა ვერ შეეწინაღმდეგები, უბრალონდ უნდა მიიღო და მოჩვენებითად მაინც გაიზიარო მათი ხედვა. მეც მოვიდე გვერდით რაფაელის ‘დიდი სენ მიშელის’ ფოტო და მის მიხედვით შევეცადე შერჩევითობის პრინციპით მომეცილებინა პატინის გარკვეული ნაწილი. რა თქმა უნდა ახლა ის ბევრად უფრო ‘სუფთად’ გამოიყურება, მითუმეტეს ახალი ლაქის ფენით და მეც დიდი გამოცდილება მომცა მასზე მუშაობამ, მაგრამ, აქვე ვაღიარებ, რომ მე ჩემი ნამუშევრით კმაყოფილი არ ვარ. ბოლო, ჩემთვის ყველაზე მტანჯველი, გადახატვის ეტაპის შემდეგ კი იმედი მაქვს პატრონის კეთილგანწყობას დავიმსახურებთ. ეს ხომ აქ მთავარია! საფრანგეთში რესტავრაცია დამკვეთზე მუშაობს!   

                                               

რაფაელის ასლი, 'სენ-მიშელი', გაწმენდამდე

რაფაელის ასლი, 'სენ-მიშელი', გაწმენდის შემდეგ

                                    

ეს რაც შეეხებოდა ასლს. ორიგინალს კი კიდევ უფრო მეტი და ბევრად სერიოზული პორბლემები აქვს. მოკლედ გეტყვით მის ‘გასაჭირს’. ისევე როგორც გამოფენაზე წარმოდგენილი ნიმუშების უმრავლესობა, ეს მხატვრობაც შესრულებული იყო ხეზე და შემდეგ უკვე რესტავრაციის დროს გადაიტანეს ტილოზე. მაგრამ არა მხოლოდ ერთხელ, არამედ სამჯერ (!!!), ამიტომაც ის იმდენად დაზიანებულია და იმდენად ცუდ მდგომარეობაშია, რომ როგორც ჩანს მის რესტავრაციას და მითუმეტეს გაწმენდას არც ჩქარობდნენ ფრანგები. დაახლოებით ასეთვე მდგომარეობა აქვს ამ გამოფენაზევე წარმოდგენილ რაფაელის სხვა შედევრებს ‘წმინდა იოანე მახარებელი უდაბნოში’ (Raphaël, ‘Saint Jean-Baptiste au désert’, 1516, Paris, Musée du Louvre) და ‘წმინდა მარგალიტა’ (Giulio Romano, ‘Sainte Marguerite’, 1518, Musée du Louvre). მათი ასეთ მდგომარეობაში ნახვის შემდეგ, გარკვეულწილად შეგრძნებაც კი გამიჩნდა, ამასაც ისევე ხომ არ უფრთხიან, როგორც დავინჩის გაწმენდა-რესტავრაციას-მეთქი. მაგრამ თურმე პირიქით სულ პირიქით... გამოფენის კურატორი, Vincent Delieuvin გამოფენისადმი მიძღვნილ ერთ-ერთ ჟურნალში (Exposition au Louvre, Raphaël, les dernières années, Dossier de l’Art, N°200) აღნიშნავს: ‘ჩვენს მიერ წარმოდგენილი დიდი ნაწილი ექსპონანტების მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. ყველაზე დიდ საფიქრალს კი ჩვენთვის ‘დიდი სენ-მიშელი’ წარმოადგენს. მისი მდგომარეობა პრობლემატურია: გარდა იმისა რომ გადატანილია სხვადასხვა ტილოზე რამდენიმეჯერ, ასევე მისი დიდი ნაწილი გადახატულია, რაც თავის მხრივ უკვე დაზიანებულია. კვლევების მიხედვით აქ რაფაელის მოსამზადებელი ნახატი გაირჩევა, რაც იმას ნიშნავს რომ თავდაპირველი გრუნტი ისევ გვქავს. ეს აღმოჩენა დიდ იმპულსს გავძლევს და იძლევა რესტავრაციის საშუალებას, რის განხორციელებასაც უკვე მომდევნო წლებში ვფქირობთ. რაც შეეხება ‘წმინდა იოანე მახარებელი უდაბნოში’-ს და ‘წმინდა მარგალიტა’-ს, მათი მდგომარეობის გამო ვერც კი წარმოვიდგენთ ვერანაირ ჩარევას.’

‘დიდი სენ მიშელი’ ძალიან მნიშვნელოვანი ექსპონანატია ლუვრის ისტორიისთვის. ის პაპმა ლეონ მე-10-მ ფრანსუა პირველს გამოუგზავნა დიპლომატიურ საჩუქრად და სამეფო კოლექციის ერთ-ერთი პირველი ექსპონანტია. ასე რომ დაველოდოთ მორიგ სავარაუდოდ სენსაციურ რესტავრაციას ლუვრის ისტორიაში. მე კი შედარებით უფრო მშვიდად ვარ - ასლი ცოტა ხანში მდგომარეობის მხრივ უფრო მეტად დემგავნება ორიგინალს.

რესტავრატორის პორფესიას ერთი დიდი მინუსი აქვს: უმეტეს შემთხვევაში აღარ შეგიძლია უყურო და დატკბე მისი მშვენიერებით, როგორც წესი სხვა რამ მოდის წინ. მგონი სხვანაირად აფასებ გამოფენებსაც. და მეც ვფიქრობ, რომ ეს გამოფენა ძალიან საინტერესო იყო იმის შესადარებლად თუ სად როგორ აკეთებენ რესტავრაციას.

გამოფენა მთავრდება ‘ბინდო ალტოვიტის’ (Raphaël, Portrait de Bindo Altoviti, 1516-1518, Washington, National Gallery of Art) პორტრეტით. მისი მშვენიერებით ტკბობა კი ნამდვილად მოვახერხე.

„ფიზიკური მდგომარეობის ზუსტი მეთოდიკის დამკვიდრება მჭიდროთაა დაკავშირებული რესტავრატორთა პორფესიის განვითარებასთან, რომლის მსვლელობაში ხელოვანი-მხატვარი და ხელოსანი-განმაახლებელი ჰუმანიტარულად და საბუნებისმეტყვედლოდ ორიენტირებულმა, ტენქნოლოგიებში განსაწავლულმა რესტავრატორმა შეცვალა. ამას უკავშირდება უკანსასკნელი 30 წლის განმავობაში პროფესიული ეთიკის განმტკიცებაც, რომლის აუცილებელი მოთხოვნა ყოველგვარ ჩარევამდე მდგომარეობის დადგენა არის.“ (ულრიხ შისლი)